پنجشنبه / ۲۸ آبان / ۱۴۰۵ Thursday / 19 November / 2026
×
هشتمین قسمت از پادکست تخصصی ریزوسفر به تهیه‌کنندگی و اجرای مهندس حجت دهقانی؛ کارشناس ارشد تولیدات گیاهی، مدرس سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی ایران و مدیرعامل شرکت باغبان کشت آریا منتشر شد. این پادکست در هر اپیزود با نگاهی علمی، کاربردی و به‌روز به مباحث تخصصی کشاورزی، گیاه‌پزشکی و مدیریت باغ و مزرعه می‌پردازد.
ال‌نینو برای ایران: تهدید بارش‌های نامنظم یا فرصت بازطراحی کشاورزی؟
  • کد نوشته: 5161
  • منبع: ریزوسفر
  • ۱۴۰۵-۰۵-۲۳
  • سلام به شما که صدای من رو می‌شنوید. من حجت دهقانی هستم و شما به پادکست ریزوسفر گوش می‌کنید؛ جایی که درباره کشاورزی علمی، مدیریت پایدار مزرعه و تصمیم‌هایی صحبت می‌کنیم که می‌توانند فاصله‌ی بین یک مزرعه پربازده و یک مزرعه پرهزینه را مشخص کنند.

    در این اپیزود می‌خواهیم درباره پدیده‌ای صحبت کنیم که اسمش شاید بیشتر در اخبار هواشناسی شنیده می شود، اما اثرش می‌تواند تا عمق خاک مزرعه، برنامه کشت، مدیریت آب و حتی سیاست‌گذاری کشاورزی کشور امتداد پیدا کند: ال‌نینو.

    وقتی درباره ال‌نینو صحبت می‌کنیم، خیلی‌ها بلافاصله به این نتیجه می‌رسند که قرار است بارندگی بیشتر، خشکسالی کمتر و اوضاع برای کشاورزی بهتر شود. اما واقعیت این است که این نگاه، هم ساده‌سازی است و هم می‌تواند خطرناک باشد. ال‌نینو نه یک معجزه است، نه یک فاجعه‌ی قطعی.

    ال‌نینو یک سیگنال اقلیمی است؛ سیگنالی که می‌تواند احتمال بعضی رخدادها را بالا ببرد، اما به‌تنهایی سرنوشت کشاورزی یک کشور را تعیین نمی‌کند. آنچه تعیین‌کننده است، این است که ما این سیگنال را چطور می‌خوانیم و چطور بر اساس آن تصمیم گیری می‌کنیم.

    برای شروع، باید خیلی کوتاه و ساده بگوییم که ال‌نینو چیست. ال‌نینو بخشی از نوسان اقلیمی بزرگ‌تری به نام ENSO یا نوسان جنوبی ال‌نینو است. این پدیده زمانی رخ می‌دهد که دمای سطح آب در بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی، از حد نرمال گرم‌تر می‌شود. همین تغییر به ظاهر دوردست، الگوهای گردش جو را در مقیاس سیاره‌ای تغییر می‌دهد و می‌تواند بر بارش، دما و باد در مناطق مختلف دنیا اثر بگذارد.

    نکته مهم اینجاست که اثر ال‌نینو در همه کشورها یکسان نیست. حتی در یک کشور هم اثر آن می‌تواند از منطقه‌ای به منطقه دیگر فرق کند. بنابراین اگر کسی بگوید «ال‌نینو آمده، پس ایران قطعاً سال پربارشی خواهد داشت»، یا برعکس بگوید «ال‌نینو هیچ اهمیتی برای ما ندارد»، هر دو نگاه دقیق نیستند.

    بر اساس داده‌های به‌روز جهانی، از جمله گزارش‌های سازمان جهانی هواشناسی و مرکز پیش‌بینی اقلیمی، ال‌نینو در سال ۲۰۲۶ در حال تقویت است و احتمال ماندگاری آن تا ماه‌های بعد هم بالاست. برخی برآوردها حتی از احتمال یک ال‌نینوی بسیار قوی در اواخر ۲۰۲۶ صحبت می‌کنند. اما باز هم باید تأکید کرد که این پیش‌بینی‌ها درباره خود پدیده ENSO هستند، نه پیش‌بینی قطعی بارش برای تک‌تک استان‌های ایران.

    در مورد ایران، آنچه تا این لحظه قابل اتکاتر به نظر می‌رسد این است که ال‌نینو می‌تواند احتمال بارش نرمال تا فراتر از نرمال را در بخشی از فصل پاییز، به‌ویژه در برخی نواحی غرب، جنوب‌غرب و مناطق متأثر از سامانه‌های مدیترانه‌ای افزایش دهد. اما این فقط یک بخش ماجراست. مسئله این نیست که فقط «چقدر باران می‌بارد»؛ مسئله این است که باران چه زمانی، با چه شدتی، در چند رخداد، و با چه توزیع مکانی و زمانی می‌بارد.

    برای کشاورزی، این تفاوت بسیار حیاتی است. ممکن است یک سال از نظر مجموع بارش، سال خوبی به نظر برسد، اما اگر بارش‌ها به‌جای توزیع مناسب، در چند رخداد شدید و متمرکز اتفاق بیفتند، نتیجه برای مزرعه همیشه مثبت نیست. بارش شدید می‌تواند به جای تغذیه تدریجی خاک، به رواناب، فرسایش، آب‌گرفتگی، تخریب ساختمان خاک و حتی از بین رفتن بخشی از عملیات کشت منجر شود.

    پس اولین نکته‌ای که باید در این اپیزود روشن کنیم این است که: ال‌نینو برای کشاورزی ایران، بیش از آنکه مسئله‌ی افزایش بارش باشد، مسئله‌ی مدیریت ریسک اقلیمی است.

    حالا بیایید دقیق‌تر به مخاطرات نگاه کنیم. اولین مخاطره، بارش‌های شدید و متمرکز است. در کشوری مثل ایران که بخش قابل توجهی از اراضی کشاورزی در شیب‌ها، دشت‌های حساس به فرسایش، یا حاشیه‌ی آبراه قرار دارند، بارش شدید می‌تواند خسارت‌آفرین باشد. این خسارت فقط به شکل سیل نیست. گاهی فرسایش لایه سطحی خاک، شسته شدن عناصر غذایی، سله‌بندی، کوبیدگی خاک و اختلال در سبز شدن بذر، آسیب‌های بسیار خاموش‌تری هستند که کمتر دیده می‌شوند اما اثر اقتصادی عمیقی دارند.

    دومین مخاطره، اختلال در تقویم کشت است. در بسیاری از مناطق، کشاورزان زمان کاشت را بر اساس تجربه‌های سال‌های گذشته تعیین می‌کنند. اما وقتی الگوی بارش تغییر می‌کند، همان تقویم سنتی ممکن است دیگر کارآمد نباشد. اگر بارش زودتر برسد و کشاورز آماده نباشد، فرصت طلایی استقرار اولیه از دست می‌رود. اگر بارش دیرتر برسد و کشاورز صرفاً بر اساس انتظار ذهنی کشت را جلو ببرد، ممکن است بذر در بستر خشک بماند یا سبز شدن یکنواخت اتفاق نیفتد. بنابراین در سال‌های متاثر از ال‌نینو، زمان کاشت باید از حالت عادت‌محور به حالت داده‌محور تغییر کند.

    سومین مخاطره، آب‌گرفتگی و خفگی ریشه است. بعضی از کشاورزان با شنیدن خبر پاییز پربارش خوشحال می‌شوند، اما فراموش می‌کنند که بارندگی بالا بدون زهکشی مناسب، برای بسیاری از محصولات می‌تواند دردسرساز باشد. وقتی خاک اشباع می‌شود، فضای هوایی خاک کاهش پیدا می‌کند، اکسیژن اطراف ریشه کم می‌شود، تنفس ریشه مختل می‌شود و جذب عناصر غذایی آسیب می‌بیند. در چنین شرایطی، گیاه حتی در خاکی که ظاهراً آب کافی دارد، دچار تنش می‌شود. این مسئله در باغ‌ها، مزارع با بافت سنگین، و زمین‌های کم‌زهکش می‌تواند بسیار جدی باشد.

    چهارمین مخاطره، افزایش برخی بیماری‌ها و آفات است. هرگاه رطوبت نسبی بالا برود، دوره خیس‌ماندگی اندام‌های گیاهی طولانی و نوسان دما و رطوبت مناسب فراهم شود، بسیاری از بیماری‌های قارچی و باکتریایی شانس بیشتری برای بروز پیدا می‌کنند. در محصولات زراعی و باغی، یک پاییز مرطوب می‌تواند پنجره آلودگی بعضی بیماری‌ها را بازتر کند. از طرف دیگر، گیاهی که به‌دلیل آب‌گرفتگی یا نوسان شدید رطوبت تحت تنش قرار گرفته، از نظر فیزیولوژیک هم آسیب‌پذیرتر می‌شود. بنابراین ال‌نینو فقط موضوع هواشناسی نیست؛ می‌تواند به‌طور غیرمستقیم یک مسئله گیاه‌پزشکی هم باشد.

    پنجمین مخاطره، توهم پایان بحران آب است. این شاید از همه مهم‌تر باشد. اگر در برخی مناطق بارش از نرمال بالاتر برود، خیلی سریع این تصور شکل می‌گیرد که بحران آب تمام شده، پس حالا می‌توان سطح کشت را توسعه داد، محصولات آب‌بر بیشتری کاشت یا فشار کمتری بر بهره‌وری آب وارد کرد. این نگاه بسیار خطرناک است. چون بحران آب ایران، فقط بحران یک فصل خشک یا یک فصل پربارش نیست؛ بحران حکمرانی آب، افت آبخوان‌ها، اضافه‌برداشت، فرونشست، و ناپایداری مصرف است. حتی اگر یک فصل پربارش داشته باشیم، این به معنای جبران کسری انباشته منابع آب زیرزمینی نیست.

    اما اگر فقط از تهدیدها بگوییم، تصویر ناقص می‌شود. ال‌نینو می‌تواند فرصت هم باشد، به شرط آنکه آن را درست مدیریت کنیم.

    اولین فرصت، بهبود رطوبت خاک برای کشت‌های پاییزه و دیم است. در مناطقی که کشت دیم به بارش‌های آغاز فصل وابسته است، اگر بارندگی‌های مؤثر و به‌موقع رخ دهد، استقرار اولیه بهتر می‌شود، سبز شدن یکنواخت‌تر خواهد بود و گیاه می‌تواند با پایه قوی‌تری وارد زمستان شود. برای غلات دیم مثل گندم و جو، این فرصت می‌تواند بسیار مهم باشد. اما باز هم تأکید می‌کنم: فقط زمانی که بارش به‌موقع، قابل نفوذ و با توزیع مناسب باشد.

    دومین فرصت، بازتنظیم تقویم زراعی است. اگر از پیش‌آگاهی‌های فصلی و پیش‌بینی‌های کوتاه‌مدت به‌درستی استفاده شود، می‌توان زمان کاشت، نوع رقم، مدیریت کود پایه، و حتی برنامه آبیاری تکمیلی را هوشمندانه‌تر تنظیم کرد. این همان جایی است که کشاورزی از یک فعالیت صرفاً تجربی، به یک فعالیت تحلیلی تبدیل می‌شود.

    سومین فرصت، تقویت رویکرد منطقه‌بندی و آمایش کشت است. همه جا قرار نیست از یک الگوی واحد پیروی کنند. اگر سیگنال‌های اقلیمی نشان می‌دهند که یک منطقه برای کشت پاییزه ریسک کمتری دارد و منطقه‌ای دیگر در معرض رواناب، سیلاب یا وقفه بارشی است، تصمیم‌های تولید باید منطقه‌ای باشد، نه نسخه واحد ملی. ال‌نینو می‌تواند یک آزمون جدی برای این باشد که آیا ما واقعاً به آمایش کشاورزی باور داریم یا نه.

    چهارمین فرصت، بهبود مدیریت آب سطحی و تغذیه آبخوان است. اگر بارش‌های بیشتر یا شدیدتر در راه باشد، باید از این آب تا حد ممکن برای تغذیه مؤثر منابع، ذخیره‌سازی، مهار رواناب، آبخیزداری و کاهش اتلاف استفاده شود. در غیر این صورت، بارش فقط از روی خاک عبور می‌کند، خسارتش را می‌زند و می‌رود. هنر مدیریت این است که بارش را از یک رخداد گذرا، به یک منفعت پایدار تبدیل کند.

    پنجمین فرصت، توسعه نظام هشدار و تصمیم‌سازی کشاورزی است. کشاورزی ایران به‌شدت به سامانه‌های هشدار محلی، پیش‌بینی‌های کاربردی شهرستان‌محور، و ترجمه داده‌های اقلیمی به تصمیم زراعی نیاز دارد. اینکه فقط بگوییم «امسال ال‌نینو داریم» برای کشاورز کافی نیست. کشاورز باید بداند این یعنی:

    چه زمانی کشت کند، چه رقمی انتخاب کند، چه‌قدر به ریسک آب‌گرفتگی توجه کند، آیا زهکش‌ها را بازبینی کند یا نه، آیا در کشت دیم محافظه‌کارتر باشد یا نه و برای بیماری‌های فصل چه پایشی را از قبل آغاز کند؟ اینجا دقیقاً جایی است که بحث از سطح مزرعه فراتر می‌رود و وارد مسئله حکمرانی کشاورزی می‌شود.

    اگر بخواهیم از ال‌نینو به نفع کشاورزی ایران استفاده کنیم، چند اقدام کلیدی باید جدی گرفته شود.

    اول، تصمیم‌گیری بر اساس سناریو، نه بر اساس هیجان خبری. خبر «سوپر ال‌نینو» نباید به‌تنهایی باعث افزایش سطح کشت، تغییر ناگهانی الگوی محصول یا خوش‌بینی بی‌پشتوانه شود. هر منطقه باید با سناریوی خوش‌بینانه، میانه و بدبینانه برنامه داشته باشد.

    دوم، اصلاح و انعطاف‌پذیری تقویم زراعی. تقویم کاشت نباید فقط یک جدول ثابت سالانه باشد. باید بتواند با توجه به وضعیت بارش، دمای خاک، رطوبت اولیه و پیش‌بینی‌های کوتاه‌مدت تنظیم شود.

    سوم، آماده‌سازی زیرساخت‌های مزرعه‌ای. در سال‌هایی که احتمال بارش‌های سنگین بالاتر می‌رود، پاک‌سازی زهکش‌ها، مدیریت مسیر رواناب، اصلاح شیب، جلوگیری از فشردگی خاک، و پیش‌بینی آب‌گرفتگی باید قبل از شروع فصل انجام شود، نه بعد از خسارت.

    چهارم، حفاظت از خاک. در بسیاری از مناطق ایران، بزرگ‌ترین زیان بارش شدید، از دست رفتن خاک سطحی است. خاکی که طی صدها سال شکل گرفته، ممکن است در چند رخداد بارش شدید از دست برود. پس استفاده از بقایای گیاهی، کشاورزی حفاظتی، حداقل‌خاک‌ورزی، پوشش سطحی و مدیریت شیب، دیگر توصیه لوکس نیست؛ یک ضرورت است.

    پنجم، هوشمند کردن توصیه‌های تغذیه و گیاه‌پزشکی. سال مرطوب، با سال خشک از نظر مدیریت بیماری، زمان مصرف بعضی نهاده‌ها، و حتی کارایی برخی کودها و سموم یکسان نیست. بنابراین توصیه‌ها باید با شرایط اقلیمی همان سال تطبیق پیدا کنند.

    ششم، بیمه کشاورزی مبتنی بر ریسک اقلیمی. اگر می‌دانیم سال پرنوسان‌تری در پیش است، بیمه باید فقط یک صندوق جبران خسارت بعد از بحران نباشد. بیمه باید بخشی از نظام مدیریت ریسک باشد؛ یعنی داده‌های اقلیمی، منطقه‌ای و محصول‌محور را در طراحی پوشش‌های خود جدی بگیرد.

    هفتم، جلوگیری از سوءبرداشت در سیاست‌گذاری آب. هیچ‌کس نباید از بارش بهترِ یک فصل، نتیجه بگیرد که حالا می‌توان توسعه بی‌ضابطه را ادامه داد. ال‌نینو اگر هم بارش بیاورد، مشکل ساختاری آب ایران را حل نمی‌کند. ما هنوز با بحران اضافه‌برداشت، افت آب زیرزمینی، کاهش کیفیت آب، شوری، و فرونشست روبه‌رو هستیم.

    و شاید مهم‌ترین جمع‌بندی این اپیزود این باشد که: ال‌نینو برای کشاورزی ایران، نه یک وعده نجات است و نه یک حکم نابودی. ال‌نینو یک آزمون است؛ آزمون اینکه آیا ما هنوز کشاورزی را با حافظه‌ی سال قبل اداره می‌کنیم، یا با داده، تحلیل و آینده‌نگری. اگر این پدیده را فقط در حد یک تیتر خبری ببینیم، یا از آن می‌ترسیم یا بی‌جهت به آن دل می‌بندیم.

    اما اگر آن را به زبان مزرعه ترجمه کنیم، می‌تواند به ما کمک کند: زمان کشت را بهتر انتخاب کنیم، خطرات را زودتر ببینیم، زیرساخت مزرعه را آماده کنیم، از خاک بهتر محافظت کنیم و تصمیم‌های ملی را از واکنشی بودن، به سمت پیش‌نگر بودن ببریم.

    در نهایت، کشاورزی ایران بیش از هر زمان دیگری نیاز دارد که اقلیم را نه به‌عنوان یک اتفاق بیرونی، بلکه به‌عنوان یک متغیر اصلی تصمیم‌سازی بشناسد.

    دوره‌ای که می‌شد فقط با تجربه‌های تکرارشونده کار را جلو برد، به‌سرعت در حال پایان است. در عصر تغییر اقلیم، آینده متعلق به کسانی است که داده را زودتر می‌خوانند، ریسک را دقیق‌تر می‌فهمند و انعطاف‌پذیرتر تصمیم می‌گیرند.

    پس اگر بخواهیم خیلی خلاصه بگوییم: ال‌نینو برای ایران می‌تواند هم فرصت باشد و هم تهدید. فرصت، اگر آن را به بهبود تقویم کشت، مدیریت خاک، استفاده بهتر از بارش، و تصمیم‌سازی علمی وصل کنیم. تهدید، اگر فقط به خبر «بارندگی بیشتر» دل خوش کنیم و از سیلاب، فرسایش، آب‌گرفتگی، بیماری‌ها و سوءمدیریت غافل بمانیم.

    از اینکه این اپیزود از ریزوسفر را شنیدید ممنونم. اگر فکر می‌کنید این بحث می‌تواند به تصمیم بهتر در مزرعه، باغ یا سطح مدیریت کشاورزی کمک کند، آن را با دیگران هم به اشتراک بگذارید. تا اپیزود بعد، برای شما آرزوی آگاهی بیشتر، تصمیم‌های دقیق‌تر و مزارعی سالم‌تر دارم.

    دیدگاهتان را بنویسید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *