چهارشنبه / ۲۷ آبان / ۱۴۰۵ Wednesday / 18 November / 2026
×
ششمین قسمت از پادکست تخصصی ریزوسفر به تهیه‌کنندگی و اجرای مهندس حجت دهقانی؛ کارشناس ارشد تولیدات گیاهی، مدرس سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی ایران و مدیرعامل شرکت باغبان کشت آریا منتشر شد. این پادکست در هر اپیزود با نگاهی علمی، کاربردی و به‌روز به مباحث تخصصی کشاورزی، گیاه‌پزشکی و مدیریت باغ و مزرعه می‌پردازد.
پایانِ عصرِ علف‌کش‌های معجزه‌گر؛ وقتی علف هرز یاد می‌گیرد زنده بماند!
  • کد نوشته: 4806
  • منبع: ریزوسفر
  • ۱۴۰۵-۰۵-۰۹
  • سلام به شما که صدای من رو می‌شنوید. من حجت دهقانی هستم و اینجا پادکست «ریزوسفر» هست. جایی که علم با واقعیت مزرعه روبه‌رو می‌شود. ما در این پادکست درباره کشاورزی علمی، مدیریت پایدار مزرعه و تصمیم‌هایی صحبت می‌کنیم که می‌توانند آینده تولید غذا را تغییر دهند. در اینجا تلاش می‌کنیم بین تجربه و دانش علمی پل بزنیم؛ تا کشاورزی دقیق‌تر، اقتصادی‌تر و پایدارتر شود.

    کشاورزی را تصور کنید که با دلسوزی و هزینه بالا، بهترین علف‌کش بازار را تهیه کرده، با دقت آن را در مزرعه سم‌پاشی می‌کند، اما بعد از دو هفته، وقتی به مزرعه بازمی‌گردد، با صحنه عجیبی مواجه می‌شود: علف‌های هرز نه تنها خشک نشده‌اند، بلکه سبزتر و شاداب‌تر از همیشه در کنار محصول اصلی قد کشیده‌اند. طبق معمول اولین واکنش ذهنی ما در این موقعیت چیست؟ «حتماً سم تقلبی بوده است!» یا «شرکت سازنده، کیفیت سم را پایین آورده است.»

    اما حقیقت علمی چیز دیگری است. در بسیاری از این موارد، ما با پدیده‌ای به نام «مقاومت به علف‌کش‌ها» مواجه هستیم. پدیده‌ای که در دنیا از آن به عنوان یک ابربحران خاموش در امنیت غذایی یاد می‌شود. امروز در اپیزود ششم ریزوسفر، می‌خواهیم به این موضوع بپردازیم که چرا عصر علف‌کش‌های معجزه‌گر به پایان رسیده است؟ علف‌های هرز چگونه زنده ماندن را یاد می‌گیرند و ما چطور می‌توانیم با مدیریت علمی، جلوی این شکست‌های پرهزینه را بگیریم؟

    برای فهم دقیق این موضوع، ابتدا باید یک اشتباه رایج را اصلاح کنیم: علف‌کش‌ها مقاومت ایجاد نمی‌کنند؛ بلکه آن را انتخاب می‌کنند.

    در هر جمعیت چند میلیونی از علف‌های هرز در یک مزرعه، به دلیل جهش‌های ژنتیکی طبیعی، تعداد بسیار کمی از بوته‌ها وجود دارند که به طور ذاتی نسبت به یک علف‌کش خاص مقاوم هستند. وقتی ما سال اول سم‌پاشی می‌کنیم، ۹۹.۹ درصد علف‌های هرز حساس از بین می‌روند و آن یک بوته‌ی مقاومِ جان‌سخت زنده می‌ماند و بذر تولید می‌کند.

    اگر سال بعد، سال بعد از آن و سال‌های بعد نیز از همان علف‌کش یا سمومی با همان مکانیسم اثر (Mode of Action) استفاده کنیم، در واقع داریم تمام رقبای آن بوته مقاوم را حذف می‌کنیم و به او اجازه می‌دهیم کل مزرعه را تصاحب کند. این یعنی اعمال یک «فشار انتخابی» یا Selection Pressure شدید. بعد از چند سال، کل جمعیت علف‌های هرز مزرعه شما از نسل همان بوته‌های مقاوم خواهند بود و اینجاست که دیگر قوی‌ترین دوزهای سم هم اثری روی آن‌ها نخواهند داشت.

    علف‌های هرز از دو مسیر اصلی به سموم مقاوم می‌شوند:

    ۱- مقاومت در محل هدف (Target-site Resistance): تغییر در ساختار پروتئین یا آنزیمی که سم قرار است به آن متصل شود و آن را از کار بیندازد.

    ۲- مقاومت غیر وابسته به محل هدف :(Non-target-site Resistance) که بسیار خطرناک‌تر است؛ در این حالت، علف هرز یاد می‌گیرد با ترشح آنزیم‌های خاص، سم را قبل از رسیدن به هدف، تجزیه، خنثی یا در واکوئل‌های خود ذخیره و غیرفعال کند.

    علاوه بر این ها باید تفاوت سه مفهوم حیاتی مقاومت، تحمل ذاتی و خطای کاربری را هم بدانیم.

    تحمل ذاتی (Tolerance): این که یک گونه گیاهی به طور طبیعی و ژنتیکی از ابتدا به یک سم حساس نبوده است. مثل بی‌اثر بودن علف‌کش‌های پهن‌برگ روی گندم.

    خطای اجرایی یا شکست کنترل (Control Failure): این یعنی سم‌پاشی به دلیل انتخاب زمان نامناسب (مثلاً بزرگ شدن بیش از حد علف هرز)، استفاده از آب سخت یا گل‌آلود که سم را غیرفعال می‌کند، استفاده از نازل‌های نامناسب، باد شدید یا دوز اشتباه شکست می خورد.

    مقاومت واقعی(Resistance) : زمانی است که علف هرزی که در گذشته با دوز استاندارد سم کاملاً کنترل می‌شد، اکنون دیگر کنترل نمی‌شود و این توانایی را به نسل بعدی خود نیز منتقل می‌کند.

    نشانه میدانی مقاومت واقعی چیست؟ اگر در مزرعه دیدید که بخشی از علف‌های هرز از یک گونه خاص کاملاً خشک شده‌اند اما چند بوته از همان گونه در کنارشان کاملاً سالم هستند، یا اگر هرسال کارایی یک سم خاص در مزرعه شما کمتر و کمتر می‌شود، شما در حال مواجهه با مقاومت ژنتیکی هستید.

    اما ریشه‌های بحران کجاست؟ ما کجای کار را اشتباه رفتیم؟ و چرا به این نقطه رسیده‌ایم؟ پاسخ ساده است: تک‌محصولی و تکیه افراطی بر کنترل شیمیایی.

    ما سال‌هاست که کدهای روی قوطی‌های سم را نادیده گرفته‌ایم. روی قوطی هر علف‌کش، یک گروه طبقه‌بندی بر اساس مکانیسم اثر (مانند گروه A، گروه B، گروه G و غیره) درج شده است. وقتی ما به جای توجه به این گروه‌ها، صرفاً نام تجاری سم را عوض می‌کنیم (مثلاً به جای یک برند سوپرگالانت، برند دیگری از همان ماده موثره را می‌خریم)، در عمل داریم همان سم قبلی را به خورد مزرعه می‌دهیم. تکرار مداوم سمومی مثل گروه بازدارنده‌های آنزیم ALS یا ACCase در مزارع غلات کشور، علت اصلی مقاوم شدن علف‌های هرزی مثل چچم، یولاف وحشی و فالا‌ریس است.

    همچنین، استفاده از دوزهای پایین‌تر از حد توصیه شده به امید کاهش هزینه‌ها، بدترین کار ممکن است؛ زیرا با این کار به بوته‌های نیمه‌مقاوم اجازه می‌دهیم زنده بمانند و ژن‌های مقاومت ضعیف خود را تجمیع کرده و قوی‌تر شوند.

    حالا پروتکل نجات چیست و چگونه مدیریت مقاومت را شروع کنیم؟

    برای شکستن این چرخه، باید تفکر خود را تغییر دهیم. علف‌کش‌ها ابزارهای ارزشمندی هستند، اما نباید تنها ابزار ما باشند. راهکار علمی مدیریت مقاومت، بر سه اصل استوار است:

    ۱- چرخش مکانیسم اثر (Rotation of Modes of Action): هرگز در دو سال پیاپی از علف‌کش‌هایی با مکانیسم اثر یکسان استفاده نکنید. اگر امسال از یک سم بازدارنده آنزیم ACCase استفاده کرده‌اید، سال بعد باید به سراغ گروه دیگری بروید تا فرصت تکثیر به گیاهان نیمه‌مقاوم داده نشود.

    ۲- اختلاط‌های هوشمندانه (Tank Mix): مخلوط کردن دو علف‌کش با دو مکانیسم اثر متفاوت که هر دو روی یک علف هرز موثر هستند (البته با رعایت اصول سازگاری فیزیکی و شیمیایی)، احتمال بروز مقاومت را به شدت کاهش می‌دهد؛ چون بسیار بعید است که یک بوته به طور هم‌زمان به دو سم با مکانیسم‌های متفاوت مقاوم باشد.

    ۳- مدیریت تلفیقی و غیرشیمیایی: تغییر تاریخ کاشت برای سبز شدن علف‌های هرز قبل از محصول اصلی و نابودی آن‌ها با شخم سطحی، استفاده از مالچ و گیاهان پوششی، تناوب زراعی درست (مثلاً چرخیدن از گندم به کلزا که اجازه می‌دهد از علف‌کش‌های متفاوتی استفاده کنیم)، و در نهایت وجین دستی لکه‌های مشکوک به مقاومت قبل از اینکه بذر بدهند، از راه های مدیریت تلفیقی علف های هرز است. یادتان باشد؛ یک بوته علف هرز مقاوم که بذر بدهد، می‌تواند تا ده سال آینده مزرعه شما را آلوده نگه دارد.

    دوستان عزیز، مقاومت علف‌های هرز به سموم، یک پیام واضح از سوی طبیعت است: ما نمی‌توانیم با روش‌های تکراری و تکیه مطلق بر شیمی، با زیست‌شناسیِ پویا و در حال تکامل بجنگیم. پایداری مزرعه در تنوع بخشیدن به روش‌های مدیریتی است. بیایید با شناخت دقیق سموم و همچنین استفاده از روش‌های غیرشیمیایی، کارایی ابزارهای موجود را برای آینده حفظ کنیم.

    در قسمت‌های بعدی این پادکست درباره موضوعات دیگری در حوزه گیاه‌پزشکی، مدیریت خاک، تغذیه گیاه و کشاورزی پایدار صحبت خواهیم کرد. اگر این اپیزود برای شما مفید بود، می‌توانید آن را با دوستان یا همکاران خود هم به اشتراک بگذارید تا گفتگوی علمی درباره کشاورزی بیشتر و بیشتر گسترش پیدا کند. تا قسمت بعد، امیدوارم مزارع و باغ‌های شما سالم، خاک‌هایتان زنده و محصولتان پربار باشد.

    دیدگاهتان را بنویسید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *