پنجشنبه / ۲۸ آبان / ۱۴۰۵ Thursday / 19 November / 2026
×
جنگ میان ایران، آمریکا و اسرائیل به بحرانی بزرگ در مقیاس جهانی تبدیل شده؛ بحرانی که پیامدهای آن به‌مراتب فراتر از خاورمیانه رفته است. بسته شدن تنگه هرمز ــ مسیری که معمولاً حدود ۲۵ درصد نفت جهان از آن عبور می‌کند ــ بازارهای جهانی انرژی را به‌شدت متلاطم کرده است.
برنده کاهش عرضه پسته ایران، آمریکاست!
  • کد نوشته: 4428
  • منبع: اختصاصی
  • ۱۴۰۵-۰۲-۳۰
  • این وضعیت با محاصره دریایی بنادر ایران توسط نیروی دریایی آمریکا تشدید شده؛ اقدامی که در ۱۳ آوریل با هدف محدود کردن توان ایران برای صادرات نفت اعمال شد. وزارت دفاع آمریکا اوایل ماه مه برآورد کرد که در نتیجه این محاصره، ایران نزدیک به ۵ میلیارد دلار (حدود ۳.۷ میلیارد پوند) از درآمد نفتی خود را از دست داده است.

    اما همان‌طور که این درگیری نشان داده، نقش ایران در اقتصاد جهانی صرفاً به نفت محدود نیست. از متانول گرفته تا پسته و سیمان، جنگ اکنون تجارت مجموعه‌ای از صادرات ایران را که در زنجیره‌های تأمین در سراسر آسیا و خاورمیانه نقش دارند، تحت فشار قرار داده و مختل کرده است.

    متانول؛ حذف بخش بزرگی از عرضه دریایی جهان

    متانول یکی از مهم‌ترین کالاهایی است که در این جنگ تحت تأثیر قرار گرفته است. این ماده در طیف گسترده‌ای از محصولات صنعتی و مصرفی کاربرد دارد؛ از جمله مایعات شست‌وشوی شیشه خودرو، ضدیخ، تخته‌لایه (پلای‌وود)، پلاستیک و سوخت.

    ایران سالانه حدود ۱۰ میلیون تن متانول تولید می‌کند. این تولید با تکیه بر ذخایر عظیم گاز طبیعی انجام می‌شود و ایران را پس از چین به دومین تأمین‌کننده بزرگ متانول جهان تبدیل کرده است.

    با این حال، از زمان آغاز درگیری‌ها در ماه فوریه، صادرات متانول ایران عملاً متوقف شده است. حملات به زیرساخت‌های گازی ایران، هم خوراک مورد نیاز و هم انرژی لازم برای فعالیت واحدهای تولید متانول را قطع کرده است. در کنار این موضوع، بسته شدن تنگه هرمز و همچنین تعلیق عملیات در مجتمع‌های گاز طبیعی راس‌لفان و مسیعید قطر باعث شده بیش از ۳۰ درصد از عرضه جهانی متانولِ قابل حمل دریایی از بازار حذف شود.

    بیشترین فشار این اختلال متوجه چین است. چین در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۴ میلیون تن متانول وارد کرده که بخش قابل توجهی از آن از طریق بنادر ساحلی وارد کشور می‌شده است. برای چین، واردات متانول از نظر هزینه‌ای معمولاً به‌صرفه‌تر از انتقال زمینی تولید داخلی از مناطق دورافتاده غربی به مراکز مصرف در شرق کشور بوده است.

    در واکنش به کمبود ایجادشده، تولیدکنندگان داخلی چین تولید را بالا برده‌اند تا بخشی از کسری جبران شود؛ اما این جایگزینی برای مصرف‌کنندگان صنعتی شرق چین هزینه‌بر بوده و آن‌ها اکنون برای متانول تولید داخل، تا ۵۰۰ یوان (۵۵ پوند) به ازای هر تن بیشتر از متانول وارداتی پرداخت می‌کنند.

    پسته؛ کاهش صادرات و فشار بر بازار شیرینی‌جات منطقه

    ایران از نظر تولید پسته در جهان رتبه دوم را دارد؛ آمریکا رتبه نخست و ترکیه رتبه سوم را در اختیار دارند. قیمت پسته در ماه مارس به ۴.۵۷ دلار (۶.۱۰ پوند) به ازای هر پوند رسید که بالاترین سطح از سال ۲۰۱۸ بوده است.

    باغ‌های پسته ایران عمدتاً در استان خراسان در شمال‌شرق کشور متمرکزند؛ منطقه‌ای که بنا بر گزارش‌ها شدت حملات آمریکا و اسرائیل در آن کمتر از غرب و جنوب ایران بوده است. با این حال، بنادر کلیدی نزدیک تنگه هرمز به‌شدت دچار اختلال شده‌اند و گزارش‌ها نشان می‌دهد صادرات پسته ایران در مقایسه سالانه حدود ۳۰ درصد کاهش یافته است.

    این جنگ فشاری مضاعف بر بازاری وارد کرده که پیش‌تر نیز تحت فشار بود. در سال ۲۰۲۵، برداشت محصول سه تولیدکننده اصلی به دلیل خشکسالی کمتر از انتظار بود. علاوه بر این، از ژانویه ۲۰۲۶، صادرات ایران بیش از قبل محدود شد؛ زمانی که دولت تهران در واکنش به ناآرامی‌های داخلی، اینترنت را قطع کرد و همین موضوع ارتباط صادرکنندگان با خریداران خارجی را دشوارتر کرد.

    در این میان، روشن‌ترین برنده کاهش عرضه ایران، آمریکا است. تعرفه‌ای که آمریکا حدود ۴۰ سال پیش بر پسته با پوست ایران و پس از انقلاب ۱۹۷۹ اعمال کرد، به‌تدریج به صنعت داخلی کالیفرنیا فرصت داد تا به یک بازیگر پیشرو در جهان تبدیل شود. امروز بخش اعظم پسته مصرفی در آمریکا در داخل این کشور تولید می‌شود.

    در مقابل، اثر کمبود عرضه ایران بیشتر بر خرده‌فروشان جنوب آسیا (از جمله در مناطقی مانند کشمیر) و نیز رونق موسوم به «شکلات دبی» در کشورهای حاشیه خلیج فارس دیده می‌شود؛ بازاری که برای تولید کرم پسته داخل شکلات، وابستگی بالایی به مغز پسته ایرانی دارد. تنها در شش ماه منتهی به مارس ۲۰۲۵، صادرات پسته ایران به امارات متحده عربی در مقایسه با سال قبل ۴۰ درصد افزایش یافت، زیرا تولیدکنندگان شیرینی و شکلات برای پاسخ به تقاضای رو‌به‌رشد شکلات دبی، خرید خود را بالا برده بودند.

    سیمان؛ گاز، برق و بنادر؛ سه گلوگاه صادرات

    ایران همچنین در شمار بزرگ‌ترین تولیدکنندگان سیمان جهان قرار دارد. تولید سالانه این کشور حدود ۷۰ میلیون تن برآورد می‌شود که بخش زیادی از آن به کشورهای همسایه صادر می‌شود. عراق به‌طور سنتی بزرگ‌ترین خریدار سیمان ایران بوده و پس از آن کویت، افغانستان و سوریه قرار دارند.

    حتی پیش از آغاز جنگ نیز تولید سیمان ایران به دلیل کمبود گاز و سهمیه‌بندی برق تحت فشار بود. صادرات کلینکر (ماده اصلی تشکیل‌دهنده سیمان) در سال ۲۰۲۴ نسبت به سال قبل ۱۷ درصد کاهش داشت. در بحران برق تابستان ۲۰۲۴ نیز ۷۰ درصد کوره‌های سیمان فعالیت خود را متوقف کردند.

    هرچند هنوز آمارهای دقیق و قابل اتکایی از تولید و صادرات در شرایط جنگی منتشر نشده، اما حملات به زیرساخت گاز ایران مشکل تأمین خوراک و انرژی را شدیدتر کرده است. از سوی دیگر، توقف‌های مقطعی عملیات بندری ــ مانند آنچه در ماه مارس در شهر بصره عراق رخ داد (پس از حمله به دو نفتکش در سواحل) ــ توان صادراتی ایران برای سیمان را نیز محدودتر کرده است.

    در همین حال، عراق و کویت با یک «بن‌بست دوگانه» روبه‌رو شده‌اند: با کاهش عرضه سیمان ایران، این کشورها همزمان توان جبران کمبود را نیز از دست می‌دهند. عراق ۹۷ درصد صادرات انرژی خود را از تنگه هرمز انجام می‌دهد و سهم کویت ۱۰۰ درصد است؛ و هر دو کشور تولید خود را متوقف کرده‌اند.

    سقوط درآمدهای دولتی فشار زیادی بر بودجه‌های عمرانی این کشورها وارد می‌کند. بنابراین حتی اگر منابع جایگزین از کشورهایی مانند ترکیه، پاکستان، عربستان سعودی و امارات وجود داشته باشد، عراق و کویت توان مالی لازم برای پذیرش هزینه‌های بالاتر را ندارند.

    جمع‌بندی

    سال‌هاست که بخش زیادی از تحلیل‌ها درباره ایران بر «انزوای» این کشور تمرکز داشته است. اما واقعیت این است که ایران در زنجیره‌های تأمین متعددی در سراسر جهان حضور دارد؛ از مواد غذایی گرفته تا مواد شیمیایی و مصالح ساختمانی. جنگ اخیر این وابستگی‌ها و نقش ایران در تجارت منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای را بیش از هر زمان دیگری آشکار کرده است.

    خبرهای مرتبط
    امنیت غذایی بدون قدرت خرید مردم کامل نیست!
    امنیت غذایی ایران در گرو سه تصمیم

    امنیت غذایی بدون قدرت خرید مردم کامل نیست!

    تولید زعفران، گل محمدی و خرمای ایران در رتبه نخست جهانی
    سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد (فائو) ایران اعلام کرد:

    تولید زعفران، گل محمدی و خرمای ایران در رتبه نخست جهانی

    تیغ خاموشی‌ها زیر گلوی طلای سبز
    پسته زرندیه گرفتار در سه‌ضلعی بحران

    تیغ خاموشی‌ها زیر گلوی طلای سبز

    دیدگاهتان را بنویسید

    نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *